Chủ động áp dụng kỹ thuật canh tác, bảo vệ sản xuất lúa vùng ĐBSCL trước nguy cơ El Nino

Dưới tác động của hiện tượng El Nino, khu vực ĐBSCL thường ghi nhận tình trạng lượng mưa suy giảm, nền nhiệt tăng cao, cường độ bốc thoát hơi nước lớn và dòng chảy thượng nguồn đổ về thấp, kéo theo xâm nhập mặn lấn sâu vào hệ thống kênh rạch nội đồng. Những yếu tố bất lợi này gây ra hạn hán, mặn hóa, phèn hóa đất và sốc nhiệt cho cây lúa. Từ đó làm suy giảm khả năng hút nước, gây ngộ độc ion (như Na+, Cl- do mặn và Al3+, Fe2+ do phèn), ức chế quang hợp và làm tăng tỷ lệ hạt lép.

Bên cạnh đó, Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam dự báo hiện tượng El Nino đạt cường độ rất mạnh vào các tháng cuối năm 2026 và kéo dài sang các tháng mùa Hè năm 2027. Mức độ hạn hán, xâm nhập mặn lần này được đánh giá là rất nghiêm trọng, có khả năng lớn hơn cả đợt hạn mặn lịch sử mùa khô 2015-2016. Bài viết này tổng hợp các giải pháp kỹ thuật trọng tâm và cơ chế tác động giúp cây lúa duy trì sinh trưởng, phát triển trong điều kiện El Nino tại ĐBSCL.

1. Bố trí đầu vụ: 

Bố trí lịch thời vụ linh hoạt theo phân vùng rủi ro: Các địa phương và hợp tác xã cần căn cứ vào bản tin dự báo nguồn nước, diễn biến mặn từng tiểu vùng để xuống giống sớm hoặc điều chỉnh lịch thời vụ phù hợp, khẩn trương thu hoạch dứt điểm vụ trước để giải phóng đất, vệ sinh đồng ruộng. Nên kết thúc xuống giống toàn vụ trước ngày 10/1/2027, tuyệt đối không kéo dài thời vụ tại những khu vực không bảo đảm nguồn nước cuối vụ. 

Lựa chọn cơ cấu giống ngắn ngày, chịu hạn và mặn: Tại vùng có nguy cơ hạn, mặn hoặc thiếu nước cuối vụ, nên ưu tiên sử dụng giống ngắn ngày và cực ngắn ngày như OM10424, OM5451, Nông dân 1, đồng thời cân nhắc các giống có khả năng thích ứng mặn, phèn như OM6976, OM9921, ST5. Tại các vùng chủ động nước, tiếp tục ưu tiên các giống chất lượng cao phục vụ xuất khẩu như Đài Thơm 8, OM18, ST24, ST25.

2. Kỹ thuật canh tác:

Giảm lượng giống gieo sạ (60–70 kg/ha): Thay vì sạ dày truyền thống, cần áp dụng sạ thưa, sạ hàng hoặc sạ cụm với lượng giống 60-70 kg/ha. Mật độ hợp lý giúp cây lúa đẻ nhánh khỏe, bộ rễ phát triển sâu, tán lá thông thoáng và tiết kiệm đáng kể lượng nước tưới.

Áp dụng sạ cụm với lượng giống hợp lý nhằm tiết kiệm nước và nâng cao hiệu quả sản xuất

Quản lý rơm rạ gắn với sản xuất phát thải thấp: Sau thu hoạch, không nên đốt đồng gây ô nhiễm và mất ẩm đất, mà cần thu gom rơm rạ tái chế làm phân bón hữu cơ hoặc trồng nấm. Việc kết hợp giảm giống, tưới AWD và quản lý rơm rạ còn giúp ruộng lúa đáp ứng tiêu chí của Đề án phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng ĐBSCL.

Bón lót cải tạo đất và đối kháng ion Na+: Trên nền đất phèn nhiễm mặn ở ĐBSCL, bón lót vôi bột (CaO hoặc CaCO3 với lượng 500 kg/ha) kết hợp phân lân nung chảy để giải phóng ion Ca2+ và Mg2+ đối kháng với ion Na+, giúp hạn chế tích tụ mặn và nâng pH đất. Đồng thời, bổ sung phân Silic (100 kg/ha) và vi khuẩn hòa tan Silic để tăng độ cứng vách tế bào, giảm thoát hơi nước.

Áp dụng tưới ngập - khô xen kẽ (AWD) có điều kiện: Kỹ thuật tưới AWD giúp tiết kiệm nước tưới và giảm phát thải khí nhà kính. Tuy nhiên, chỉ áp dụng AWD tại những nơi bảo đảm khả năng cấp nước trở lại và tuyệt đối không để thiếu nước trong giai đoạn lúa làm đòng - trỗ bông.

Điều chỉnh phân bón thúc: Hạn chế tối đa bón đạm nguyên chất trong những ngày nắng nóng gay gắt vì dễ làm tăng áp suất thẩm thấu vùng rễ, thay vào đó nên sử dụng Urê nhả chậm kết hợp bổ sung Kali Sulphate (K2SO4) để điều hòa áp suất trương tế bào và tăng sức chống chịu.

Phun chất điều hòa thẩm thấu và dưỡng chất chống sốc qua lá: Trước hoặc trong đợt nắng nóng, mặn tăng cao, phun bổ sung qua lá các chất thẩm thấu tương thích và kích thích sinh trưởng như KNO3 (10 g/lít), Canxi, Silic, Kẽm, Bo, Acid Humic, Acid Amin, Brassinosteroids hoặc Ethanol 0,3% để cân bằng điện giải và giảm tổn thương tế bào. Biện pháp cấp thiết khi lúa bị ngộ độc mặn: Ngay khi phát hiện lúa có dấu hiệu ngộ độc mặn, cần tháo cạn nước mặn và đưa nước ngọt vào rửa ruộng, sau đó bón kết hợp phân Humic (1-2 kg/ha) với 30 kg/ha Urea hoặc DAP, đồng thời phun phân bón lá sinh học định kỳ 3-4 ngày/lần (2-3 đợt) cho đến khi thấy rễ trắng mới xuất hiện.

Tích trữ nước đa tầng và đo độ mặn trước khi bơm: Cần tận dụng ao, mương nội đồng để tích trữ nước ngọt tối đa khi nguồn nước còn dồi dào, kết hợp gia cố bờ bao chống rò rỉ. Tuyệt đối không lấy nước vào ruộng khi chưa đo kiểm tra độ mặn tại cống hoặc kênh dẫn.

/.

Nguyễn Hoàng Khang